Page 196 - TÜRK VE BATI MÜZİĞİ TARİHİ

11. ÜNİTE

Dinî Türk Sanat Müziği

Dinî Türk sanat müziği, dünyevi Türk sanat müziğiyle aynı makam ve usul esaslarına dayanan, aynı üslupla icra edilen
fakat dinî konuları işleyen müzik türüdür. Cami müziği ve tekke müziği olmak üzere iki alt türe ayrılmaktadır (Tablo 11.10).
Tablo 11.10: D�nî Türk Sanat Müz�ğ� B�ç�mler�

Ezan, sela (sala), mevlid, tekbir, tespih, temcit, miraciye, münacat, tevhit, telvibe,
Cami Müziği
mersiye, salatüselam, teşbih, kaside, mahfel sürmesi
Tekke Müziği İlâhi, durak, naat, salat-ı ümmiye, şugul (şuğul), Mevlevî ayini

Cami ve tekke müziğinin başlıca biçimleri şunlardır:
Ezan: Namaz vakitlerini duyurmak amacıyla okunan, makamlı ve usulsüz bir biçimdir. Günde beş defa okunan ezanın
her vakti nde belirli makamlar kullanılmaktadır. Sabah ezanı saba makamında, öğle ezanı saba ve hicaz makamlarında,
ikindi ezanı hicaz makamında, akşam ezanı hicaz ve rast makamlarında, yatsı ezanı da hicaz, bayat, neva ve rast makam-
larında okunmaktadır.

Mevlid: Hz. Muhammed'in yüceliğini anlatan edebî meti nlerin belirli bir makam ve usulle okunduğu biçimdir. Mevli-
din özel günlerde ve kutsal gecelerde okunması gelenek hâline gelmişti r.

Tekbir: Allah'ın büyüklüğünü, yüceliğini anmak için okunan ve “Allahuekber” sözüyle başlayan duadır. Buhurizade
Mustafa İtri tarafı ndan bestelenen segâh makamındaki tekbir; bayram namazlarında, cenaze törenlerinde, kurban kesim-
lerinde ve mevlidlerde okunmaktadır.

Temcit: Üç aylar süresince sabah ezanından sonra minarelerden makamsal bir şekilde okunan ve Allah’ın ulviyeti ni
belirten duadır.

Miraciye: “Bahir” adlı altı bölümden oluşan ve Miraç Gecesi okunan biçimdir. Miraciyenin her bahri farklı bir makam-
la seslendirilmektedir.

Salatüselam: Hz. Muhammed'e ve onun soyundan gelenlere saygı bildirmek için okunan ve genellikle durak evferi
usulünde seslendirilen biçimdir. A + B şemasında olan bu biçimin en bilinenleri; sabah salatı , cuma salatı , bayram salatı ,
cenaze salatı ve salat-ı ümmiyedir.
İlâhi: Dinî ve tasavvufi duygular üzerine yazılmış koşma tarzındaki şiirlerin belirli bir usulde, kısa ve akılda kalıcı ezgi-
lerle bestelendiği biçimdir.
Durak: Tasavvufi çerçeveye sahip dört mısralı şiirlerin usulsüz ya da durak evferi usulünde bestelenmesiyle oluşan
biçimdir. Şiirin üçüncü mısrasındaki ezgi, meyan özelliği göstermekte; diğer mısralarda ise tek ezgi kullanılmaktadır. Durak
seslendiren kişilere durakhan denmektedir.
Naat: Hz. Muhammed’i övmek ve ondan şefaat dilemek amacıyla yazılmış divan edebiyatı şiirlerinin bestelenmesiyle
oluşan biçimdir. Bu nedenle “naat-ı peygamberi” diye de adlandırılmıştı r. Usullü ya da usulsüz olarak bestelenen naatlar,
bestelendikleri makamla anılmakta ve naat okuyan kişilere naathan denmektedir.
Salat-ı Ümmiye: Tekke müziği türü olmasına rağmen mevlidlerde ve çeşitli ibadet meclislerinde de okunan salatüse-
lamdır. Itrî tarafı ndan segâh makamında bestelenmişti r.
Mevlevî Ayinleri: Mevlânâ'nın “Mesnevi” ve “Divan-ı Kebir” adlı eserlerinden alınan bölümlerin belirli kurallar doğ-
rultusunda bestelenmesiyle oluşan eserlerdir. Kudüm ve ney gibi çalgılar eşliğinde seslendirilen bu eserler, dört bölüm-
den oluşmakta ve her bölüme selam adı verilmektedir. Her selamda farklı usuller kullanılmakla birlikte eserin tamamı
tek makamda bestelenmektedir. Mevlevî ayinlerini okuyanlara ayinhan, ayinlere çalgılarıyla eşlik eden saz heyeti ne de
mutriban denmektedir.

ARAŞTIR-PAYLAŞ

Sela, münacat, tevşih, telbiye, mersiye, kaside, mahfel sürmesi, şuğul biçimleri hakkında araştı rma yapınız. Edin-
diğiniz bilgileri arkadaşlarınızla paylaşınız.

194 TÜRK VE BATI MÜZİĞİ TARİHİ