Page 90 - TÜRK İSLAM SANATI TARİHİ 11

5. ÜNİTE
5. OSMANLI DÖNEMİ SANATI

ÜNİTEYE BAŞLARKEN
1. Çevrenizde Osmanlı Dönemi’nden kalma mimari eserler var mıdır? Varsa bu eserler
ve işlevleri hakkında bildiklerinizi açıklayınız.

5.1. ERKEN DÖNEM OSMANLI SANATI
Türkiye Selçuklu hükümdarı II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in 1243’te Kösedağ Savaşı’nda
Moğollara yenilmesiyle Anadolu’da merkezî yönetim zayıflamış ve Türk beyleri bey-
liklerini ilan etmeye başlamıştır. Söz konusu beyliklerden Kuzeybatı Anadolu’yu yurt
edinen Osman Bey’in başında olduğu Osmanoğulları Beyliği, Bizans’la sürekli müca-
dele hâlinde olmuş ve hâkimiyet alanını genişletmiştir. Bu başarılı mücadeleler sonucu
hızlı bir büyüme gerçekleştiren Osmanoğulları zamanla Anadolu beyliklerini de kendi
çatısı altında toplayarak Anadolu’da siyasi birliği sağlamış ve devlet hâline gelmiştir. İlk
olarak Söğüt, sonra İznik, Bursa ve Edirne’yi kendisine başkent yapan Osmanlılar; Fatih
zamanında İstanbul’u feth etmiş ve başkenti buraya taşımıştır. Osmanlı Devleti’nin ku-
ruluşu ile II. Mehmed’in tahta çıkışını kapsayan 1300-1451 tarihleri arası Erken Osmanlı
veya Osmanlı Kuruluş Dönemi olarak adlandırılmaktadır. Bu dönemde özellikle dinî ve
sivil alanda çok sayıda imar faaliyetleri yürütülmüştür. İmar faaliyetlerinin çoğunluğu
İznik, Bursa, Edirne ve Balkanlar çevresinde gerçekleştirilmiştir. Erken Osmanlı Dönemi
yapı özellikleri Türkiye Selçukluları sonrası beylikler dönemi mimari özelliklerine benzer
nitelikler gösterse de bazı farklılıkları bünyesinde barındırmaktadır.
Erken Osmanlı Dönemi Mimari Özellikleri:
» Kare planlı ve tek kubbeli küçük boyutlu kübik camiler imar edilmiştir.

» Selçuklu medreselerinde ortaya çıkan daha sonra cami mimarisinde denenen ters T
plan (zaviye plan) kullanılmıştır (Çizim 5.1).
BİLGİ KUTUSU
» Dikdörtgen planlı, düz tavanlı ve çok kubbeli camilerin en klasik ve abidevi örnekleri
ortaya çıkmıştır.
Ters T plan (zaviye plan):
Erken Osmanlı mimarisi ca- » İlk olarak merkezî kubbelere yan kubbeler eklenerek mekân genişletme denemeleri
milerinde ortaya çıkan plan yapılmış daha sonra merkezî kubbeye yarım kubbeler eklenerek merkezî planlı ca-
tipidir. Bu cami plan tipinde miler oluşturulmuştur.
orta harim uzunlamasına
olup her iki yanda kapalı » Sivri kemer uygulamasına devam edilmekle birlikte Selçuklu mimarisinde örneği gö-
mekânlar yer almaktadır. rülen ve “Bursa kemeri” olarak adlandırılan kemer biçimi tercih edilmiştir.
Yanlardaki kapalı odalar
zaviye işlevi gördüğü için » Ortasında şadırvanıyla dikdörtgen biçiminde revaklı avluya sahip cami mimarisinin
zaviye plan olarak da tanım- ilk abidevi örnekleri ortaya çıkmıştır.
lanmaktadır.
» Çok minareli cami örnekleri ortaya çıkmıştır.
» Sonraki dönemde geniş mimari alan bulan Osmanlı han, bedesten ve dârüşşifâlarının
ilk örnekleri bu dönemde görülmektedir.
» Selçuklu mimarisinde oldukça önem verilen abidevi taç kapıların daraldığı ve küçül-
düğü görülmektedir.
» Yapılar çok renkli ve gösterişli çini ve kalem işi bezemelerle süslenmiştir.
Erken Osmanlı Dönemi’nde çok sayıda dinî ve sivil mimari yapı inşa edilmiştir. Bu
yapıların büyük bölümünü cami, medrese, türbe, saray, han, bedesten, sıbyan mektebi,
imarethâne, darüşşifa, hamam, köprü ve kaleler oluşturmaktadır. Erken Osmanlı
Dönemi’nde imar edilen önemli dinî yapılar arasında İznik Yeşil Camii (1378-1379),
Çizim 5.1: Ters T plan örneği Ankara Hacı Bayram Veli Külliyesi (XV. yüzyılın ilk yarısı), Bursa Ulu Camii (1396-1399),
çizimi Bursa Hüdâvendigâr Camii (1366-1385), Bulgaristan Filipe I. Murat Hüdavendigâr Camii

88