Page 126 - TÜRK MÜZİĞİ TARİHİ

3. ÜNİTE

Yaren sohbetine sabahi makamından giriş yapılır. Daha sonra gazel, uzun hava, divan, koşma, zincirli koşma,
topal koşma, müstezat, semâi, kerem, kesik, kesik kerem ve hüseynî makamından eserler okunmaya başlanır.
Misafirler ikinci kahvelerini içince “Kalk Git”, “Kalk Gidelim” ya da “Cezayir” denen hava çalınır. İki kişi tarafından
“Arzu ile Kamber” adlı eser okunur. Eser okunduktan sonra sabahi makamı, gazel, kalender, koşma, müstezat ve
gevherilere yeniden yer verilir.
Sohbete klasik sazlar çalan Hristiyanlar da katılmaktadır ancak sohbete on iki telli saz hâkimdir. Yaren sohbet-
lerinde müzik icracıları para ile kiralanır, yarenler asla saz çalmazlar.
Kürsü Başı
Tarih boyunca kültür alanı olarak varlığını sürdüren Harput’ta var olan bu sistem, toplumsal dinamikler açısın-
dan dikkate değer özelliktedir.
İktisadi, siyasi ve sosyal hayattaki bu sistemleşme, maddi
ve manevi her şeyin bütününe verilen ad olarak tanımlanan
“kültür” kavramını anlaşılabilir hâle getirmiştir. Pek çok durum-
da diri kalmayı ve sistemleşmeyi başarmış olan Harput’taki sa-
nat faaliyetleri sistemli bir şekilde asırlar boyu sürerek “kürsü
başı” geleneğini ortaya çıkarmıştır.
Elâzığ-Harput yöresinde mevsime göre yapılan sohbet ve
eğlence geleneklerinin yöre halkının yaşam biçimi üzerinde
önemli etkisi olmuştur. Sosyal yaşamın vazgeçilmez unsurla-
rından biri olan kültürel etkileşim, özellikle Harput gibi köklü
kültüre sahip merkezlerde yaşayan topluluklarda çeşitli orga-
nizasyonlarla kendini pekiştirme fırsatı bulmuştur. Aynı sokak- Görsel 3.6: Kürsü Başı
ta, aynı mahallede, aynı yörede oturan insanlar bir araya gelerek hayata dair değerlendirmeler yaptıktan sonra
müzik faaliyetiyle adeta kendilerine bir motivasyon alanı yaratmışlardır.
Harput müziğinin icrasında gelenek çok önemlidir. Yörede müziğe ilgisi ve yeteneği olan insanlar usta-çırak
usulü ile “kürsü başı” sohbetlerinde veya geleneksel müzik icra ortamlarında yetiştirilmiş, eserler ağızdan ağıza,
kulaktan kulağa aktarılarak günümüze kadar taşınmıştır. Köklü bir müzik geçmişi olan Harput müzik kültürü,
gerek yapısı gerek icra biçimi ve kuralları ile Türk müziği içinde önemli bir yere sahiptir. Kış aylarında kürsü başları,
yaz aylarında düğünler, bağ, bahçe, kaya ve havuz başları Harput sanatçısının derdini, sevdasını ve hasretini dile
getirdiği geleneksel sahnelerdir (Görsel 3.6).
Sıra Gecesi
Genellikle kış gecelerinde, gençlerin veya orta yaşlardaki
arkadaş gruplarının, haftada bir akşam, belirli bir niteliğe ve
düzene göre sıra ile yaptıkları toplantılara sıra gecesi denir.
Sıra gecesinin Urfa kültür hayatındaki yeri çok önemlidir.
Urfalı, genç yaştan itibaren katıldığı sıra gecesi ile gelenek ve
göreneklerini, toplulukla oturup kalkmayı, toplulukta konuş-
manın adabını, büyüğe saygıyı öğrenir. Bu yönüyle “sıra gece-
si” bir halk mektebidir.
Şanlıurfa’da müziğin gelişmesi, yaşatılması ve yaygınlaş-
masında, yeni sanatçıların ortaya çıkışında en önemli faktör
sıra geceleridir denilebilir. Sıra gecelerinde usta-çırak geleneği
içerisinde icra edilen müzik, herhangi bir çalgı çalan veya tür- Görsel 3.7: Sıra Gecesi
kü okuyabilen kişilerce Urfa makam geleneği içerisinde icra edilir. Müzik, faslı rast veya divan makamından başla-
yıp uşşak, hicaz ve gecenin durumuna göre diğer makamlarla devam ederek kürdî veya rast makamıyla son bulur.
Bu makamlara göre şarkı ve türkülerin okunduğu sıra gecelerinde yer yer hoyrat ve gazel de okunur. Müziğe yeni
başlayanlar, bu gecelerde ustaları dinleyerek müzik bilgisi ve makamları öğrenir. Bu yönüyle sıra gecelerine “halk
konservatuvarı” da denilebilir. Urfa’nın yetiştirdiği Mukim Tahir, Kel Hamza, Damburacı Derviş, Tenekeci Mahmut,
Kazancı Bedii, İbrahim Tatlıses, Mehmet Özbek, Mahmut Coşkunses gibi birçok ünlü, sıra gecelerinde yetişmiştir
(Görsel 3.7).

124 TÜRK MÜZİĞİ EĞİTİM KURUMLARI