Page 189 - TÜRK VE BATI MÜZİĞİ TARİHİ

11. ÜNİTE

Dünyevi Türk halk müziğinde ölçülü veya ölçüsüz ezgisel yapıya sahip eserler, farklı yörelerde çeşitli isimlerle bilin-
mektedir. Türk halkının beğenisiyle şekillenen dünyevi Türk halk müziği, “uzun hava” ve “kırık hava” olmak üzere ikiye
ayrılmaktadır.
Kırık Hava: Kırık havalar, ritmik tartı m yapılabilen ve belirli bir ölçüye sahip olan Türk halk müziği eserleridir. Sözlü
veya sözsüz olabilmekte ve sözsüz kırık havalar, genellikle oyun havası olarak adlandırmaktadır.

Uzun Hava: Uzun havalar, ölçüsüz ve doğaçlama izlenimi veren sözlü Türk halk müziği eserleridir. Düzenli bir ritmik
özellik göstermemekte ve geleneksel söyleniş özelliklerine göre seslendirilmektedir.

Tablo 11.7: Türk Halk Müz�ğ� B�ç�mler�

Uzun Havalar (Usulsüz Biçimler) Bozlak, divan, maya, gurbet havaları, aydost, barak, yol havası vb.

Kırık Havalar (Usullü Biçimler) Yalı havaları, zeybekler, karşılamalar, teke zortlatma havaları vb.

Uzun hava ve kırık hava biçimindeki türkülerden bazıları şunlardır:

Bozlak: İç Anadolu ve Toroslarda yaşayan Avşar ve Türkmen oymaklarına ait bir uzun hava biçimidir. Bozlaklar, genel-
likle kahramanlık teması ile yöresel ve toplumsal temaları işlemektedir. Kürdi dizisinin özelliklerini gösteren bu eserlerde
çoğunlukla bağlama kullanılmaktadır.

Divan: Genellikle Urfa, Kerkük ve Harput yörelerinde seslendirilen; kendine özgü usulü, ritmi ve “ayak” denilen saz
kısımları bulunan uzun hava biçimidir. Âşıklar tarafı ndan gazel şeklinde söylenen divanlar çoğunlukla hicaz, muhayyer,
gerdaniye, şehnaz gibi makamlarda ve nîm-sofyan, sofyan, düyek gibi usullerde bestelenmektedir.

Maya: Doğu Anadolu Bölgesi’nde söylenen bir uzun hava biçimi olan maya, 11'li hece ölçüsündeki şiirlerin çeşitli
makamlarda seslendirilmesiyle oluşmaktadır.

Gurbet Havaları: Teke bölgesinde söylenen, ayrılık ve sıla hasreti konularını işleyen uzun hava biçimidir. Gurbet hava-
larına genellikle kaval, sipsi, kabak kemane, cura veya bağlama eşlik etmektedir.
Aydost: Orta Anadolu’da yaygın olarak kullanılan bir bozlak biçimidir. Bu biçimin giriş kısmı, “Aydost!” veya “Söyle
dost!" ünlemiyle başlamaktadır.
Barak: Gaziantep, Şanlıurfa, Kilis, Adana ve Kahramanmaraş’ta varlığını sürdüren Barak Türkmenlerine özgü bir uzun
hava biçimidir. Göç, aşk, doğa, ölüm gibi konuları işleyen barak havaları çoğunlukla yöreye ait oyunlar oynanmadan önce
veya oyun aralarında seslendirilmektedir. Bu biçime eşlik eden enstrümanlar genellikle bağlama ve zurnadır.
Yol Havaları: Karadeniz Bölgesi’nde yaygın olarak seslendirilen, doğayı ve aşkı konu edinen uzun hava biçimidir. Yol
havalarına kemençe ve tulumla eşlik edilmektedir.

Yalı Havası: Karadeniz’de icra edilen horon ve denizci türküsü biçimidir.
Zeybek: Genellikle 9 zamanlı usullerde ve yavaş hızlarda seslendirilen Ege Bölgesi’ne özgü bir biçimdir. Kaba zurna,
davul, kabak kemane ve bağlama ile icra edilen bu biçimin bazı örnekleri oyunlara eşlik amacıyla da kullanılmaktadır.
Karşılama: 9 zamanlı oyun havası biçimidir. İki kişi karşılıklı oynarken çalınan bu biçime Trakya, Marmara ve Karadeniz
bölgelerinde rastlanmaktadır.
Teke Zortlatma Havaları: Genellikle 9 zamanlı usullerle kullanılan ve halk danslarına eşlik amacı taşıyan bir biçimdir.
Sipsi, cura, bağlama ve kabak kemane eşliğinde seslendirilmektedir.

TÜRK MÜZİĞİ TARİHİ 187