Page 177 - TÜRK VE BATI MÜZİĞİ TARİHİ

11. ÜNİTE

Osmanlı Dönemi sanat müziğinin kuramsal yapısı ile ilgili pek çok çalışma yapılmıştı r. Bu çalışmalar, Osmanlı Öncesi
Dönem’de yapılan kuramsal çalışmalar üzerine temellendirilmişti r. Osmanlı Dönemi sanat müziğinin ana hatları; Safi y-
yüddin el-Urmevî, Abdülkadir Merâgî, Ahmedoğlu Şükrullah ve Ali Ufk î gibi müzik adamları tarafı ndan belirlenmişti r.
Osmanlı Dönemi Türk müziği ses sistemi açıklanırken tüm kuramcılar ortak bazı kavramlar kullanmıştı r (Tablo 11.3).
Tablo 11.3: Türk Müz�ğ� Ses S�stem�ne A�t Kavramlar
Arapçada “ölçülü ve zevkli nağmeler” anlamına gelen bu kelime, Osmanlı Dönemi’nde müzik kelimesi-
Musiki
nin karşılığı olarak kullanılmıştı r.
Türk müziği kuramı ile uygulaması arasında matemati ksel bir bağ kuran çeşitli yöntemlere ve bu yöntem-
Edvar
lerin yazıldığı el yazması eserlere verilen isimdir.
İran müziğinde ses perdesi anlamında kullanılan bu terim, Osmanlı müziğinin ilk eserlerinde “makam”
Destgâh
anlamında kullanılmıştı r.
Tanini Tam ses aralığı için kullanılan terimdir.

İrhâ Tanini aralığının dörtt e biri (çeyrek ses aralığı) için kullanılan terimdir.

Cem Genellikle bir veya birkaç oktavlık dizilere verilen isimdir. Bir ses eksik olan diziye noksan cem denmişti r.
Âvâze Kadim 12 makamdan daha dar bir ses sahasına sahip ses örgülerine verilen isimdir. Bu ses örgüleri;
(Âgâze) geveşt, gerdaniye, nevruz, selmek, mâye ve şehnaz gibi isimler almıştı r.
15. yüzyıl öncesinde yazılmış edvarlarda geçen bu kavram, 12 kadim makamın ve âvâzelerin kurallarına
Şevâz
uymayan nağmeler için kullanılmıştı r.
Batı müziğindeki tetrakortlara benzeyen ve düz özellik göstermeyen farklı ses aralıklarının sıralandığı
Cins
dörtlülere verilen isimdir.
Tabaka İki oktavlık diziler içindeki dörtlülere verilen isimdir. İki oktavda toplam dört tabaka bulunmaktadır.
(Fasıla)
Bir ezgi seyrinin başlangıç sesi ve karar sesi dikkate alınarak sıralanan dört ana sese verilen isimdir.
Şu’be
Şu’beler genellikle yegâh, dügâh, segâh ve çargâh perdeleri ile düzenlenmişti r.
Kadim 12 makam ile âvâzelerin birleşimiyle ortaya çıkan birleşik makamlar ve bunların haricinde icra
Terkip
edilen bağımsız diziler için kullanılan terimdir. Terkipler, 15. yüzyıldan sonra kullanılmıştı r.
Şet
(Tabakât) Bir diziyi başka bir ses üzerine göçürmek (transpoze etmek) anlamında kullanılan terimdir.

Osmanlı Dönemi müzik kuramcıları, Türk müziğinin ana konularına açıklık geti rmeyi hedefl emişlerdir. Dönemin müzik
kuramcılarının öne çıkan çalışmaları şunlardır:
• Osmanlı Öncesi Dönem’de kullanılmaya başlanan on yedi perdeli ses sistemine odaklanılarak yüzyıllar boyunca
kabul gören bu teorinin kuramsal yapısının belirginleşti rilmesi
• Makam, âvâze, şu’be gibi ses örgülerinin tanımlanmaya ve kuramsal temellere oturtulmaya çalışılması
• Usullerin tanımlanması ve uygulanmasıyla ilgili çalışmalar yapılması

• Çalgıların yapımı ve sınıfl andırılmasıyla ilgili çalışmalar yapılması
Osmanlı Dönemi’nde kadim 12 makam üzerine çok sayıda birleşik makam terkip edilmişti r. Ayrıca makam dizilerinin
farklı seslere göçürülmesiyle alt makamlar ortaya çıkmıştı r. Bu dönemde oluşturulan yüzlerce makam olmasına rağmen
ancak yüz kadar makam günümüze ulaşabilmişti r.

BİLGİ NOTU

15. yüzyıla kadar Osmanlı müziğinde 12 makam kullanılmıştı r. Bunlar; uşşak, neva, buselik, rast, hüseyni, çargâh,
hüzzam, segâh, zengüle, ırak, ısfahan, zîrefk end ve büzürgdür. “Kadim 12 makam” veya “edvar-ı meşhur” olarak
adlandırılan bu makamların tarihi, Uygurlar zamanında kullanılmaya başlanan 12 makama dayanmaktadır.

TÜRK MÜZİĞİ TARİHİ 175