Page 12 - Farklılaştırılmış Öğretim Zenginleştirme

ORTAÖĞRETİM KADEMESİNDE FARKLILAŞTIRILMIŞ ÖĞRETİM UYGULAMALARI
FARKLILAŞTIRILMIŞ ÖĞRETİM: ZENGİNLEŞTİRME

de zenginleştirme, öğrencilerin yalnızca “daha çok bilgi” edinmeleri değil yaratıcı üretkenlik geliştirmeleri için de bir araçtır.
Bu nedenle görevler, mümkün olduğunca uzmanların gerçek dünyada yaptığı işlere benzetilir (Renzulli, 1977; Renzulli &
Reis, 1993). SEM’de; zenginleştirme yalnızca resmî olarak tanılanmış üstün yetenekli öğrencilere değil okuldaki tüm öğ-
rencilere belirli ölçüde sunulur (Renzulli & Reis, 2021). SEM yaklaşımı; okullarda zenginleştirmenin bütün okul ölçeğinde,
öğrenci ilgi ve güçlü yönlerine dayalı, otantik görev ve projelerle beslenen bir yapı olarak tasarlanabileceğini göstermiştir
(Renzulli & Reis, 1993; 2021).
Yine bir başka model olan Kaplan’ın derinlik ve karmaşıklık modeli ise, zenginleştirmeyi özellikle içerik düzeyinde yoğun-
laştırma aracı olarak ele alır; “disiplinin dili, kanıt, motif, etki, değişim, çoklu bakış açıları” gibi ipuçlarıyla öğretmenin içeriği
derinleştirmesini sağlar (Kaplan, 2009; akt. Çalıkoğlu, 2015; Reis, 2021). Sandra Kaplan’ın derinlik ve karmaşıklık çerçe-
vesi, özellikle Amerika’da zenginleştirilmiş müfredat tasarımında yaygın olarak kullanılan bir araç hâline gelmiştir. Model;
öğretmenin içeriği
• derinlik boyutunda (disiplin dili, kanıt, ayrıntı, kuram–pratik ilişkisi vb.),

• karmaşıklık boyutunda (çoklu bakış açısı, değişim, etki, örüntü ve bağlantılar vb.)
zenginleştirmesine yardım eden bir dizi görsel ikon ve soru ipucundan oluşur (Kaplan, 2009; Çalıkoğlu, 2015). Derinlik ve
karmaşıklık çerçevesi güncel çalışmalarda SEM ve diğer zenginleştirilmiş okuma programlarıyla birleştirilerek hem üstün
yetenekli hem de genel öğrenci kitlesi için zenginleştirilmiş içerik tasarımında kullanılmaktadır (Reis, 2021).
Maker’ın (1982) modeli ise zenginleştirmeyi; içerik, süreç, ürün ve öğrenme ortamının hem niceliksel hem de niteliksel
olarak farklılaştırılması üzerinden tanımlar ve özellikle üstün yetenekliler eğitiminde program geliştirme için kapsamlı ilkeler
sunar. Bu çerçeveler, zenginleştirmenin belli bir “seviye yükseltme”den ziyade; daha zengin, daha derin, daha bağlantılı ve
daha üretken öğrenme deneyimleri anlamına geldiğini göstermektedir. C. June Maker’ın Curriculum Development for the
Gifted (1982) çalışması, zenginleştirmeyi müfredatın dört temel öğesinin (içerik, süreç, ürün, öğrenme ortamı) niteliksel ve
niceliksel olarak farklılaştırılması üzerinden sistematikleştirmiştir.
Maker’ın ilkelerine göre zenginleştirilmiş programlar;
• daha soyut ve karmaşık içerik,
• daha fazla açık uçlu ve problem çözme temelli süreç,
• öğrencinin yaratıcılığını ve üst düzey düşünmesini ortaya çıkaran çeşitli ürünler,
• esnek, öğrenci merkezli öğrenme ortamları
içermelidir (Maker, 1982; Maker & Nielson, 1996). (aiaportfolio.files.wordpress.com)

2.3. ZENGİNLEŞTİRME TÜRLERİ VE BOYUTLARI
Zenginleştirme, farklı eksenlerde sınıflandırılabilir. Aşağıda, zenginleştirmede kullanılan temel boyutlar özetlenmiştir.
2.3.1. Dikey (derinlemesine) ve yatay (genişletici) zenginleştirme
Dikey zenginleştirme, bir konuya daha fazla derinlik, soyutluk ve karmaşıklık katar. Örneğin lise düzeyinde bir öğ-
renci, “iklim değişikliği” konusunu yalnızca temel neden-sonuç ilişkileriyle değil kanıt türleri, bilimsel modeller, politika
tartışmaları ve etik boyutlarıyla ele alır (Kaplan, 2009; Çalıkoğlu, 2015). Yatay zenginleştirme ise öğrenme konusunu
farklı disiplinlerle, bağlamlarla ve uygulama alanlarıyla ilişkilendirerek genişletir. Aynı konu; coğrafya, ekonomi, biyoloji
ve etik perspektiflerinden incelenebilir (Maker, 1982; Maker & Nielson, 1996). TYMM’nin zenginleştirme etkinlik kitap-
larında bazı etkinlikler, özellikle disiplinler arası bağlantılar kurmaya (yatay zenginleştirme); bazıları ise derin okuma,
tartışma ve proje çalışmaları üzerinden dikey zenginleştirmeye örnekler sunmaktadır.
2.3.2. Okul içi-okul dışı, ders içi-ders dışı zenginleştirme
Okul içi zenginleştirme, ders saatlerinde veya okulun resmî zaman diliminde gerçekleştirilen, program kazanımlarıyla
doğrudan bağlantılı etkinliklerdir (örneğin zenginleştirilmiş proje görevleri, araştırma atölyeleri, seçmeli modüller). Okul
dışı zenginleştirme ise bilim sanat merkezleri, yarışmalar, kamplar, çevrim içi kurslar, müze–laboratuvar ziyaretleri
gibi etkinlikleri içerir (Akkaş, 2018; MEB, 2015). Benzer biçimde Ders içi zenginleştirme, sınıfın büyük çoğunluğunun
yürüttüğü temel etkinliklere ek olarak bazı öğrencilere daha üst düzey görevler sunulmasını ifade eder (örneğin katlı
görevler, açık uçlu projeler). Ders dışı zenginleştirme ise kulüp çalışmaları, bağımsız araştırma projeleri, mentörlük
programları gibi etkinlikleri kapsar (Renzulli & Reis, 1993; Powers, 2008). TYMM çerçevesinde yayımlanan zenginleş-
tirme ve destekleme kitapları ile okul temelli planlama rehberleri, özellikle ders içi zenginleştirme için somut senaryolar
sunarken “program dışı etkinlikler” bölümünde çeşitli okul dışı zenginleştirme olanaklarına işaret etmektedir.

14