Page 85 - Fizik Zenginleştirilmiş Öğretim Programı 9

ORTAÖĞRETİM KADEMESİNDE FARKLILAŞTIRILMIŞ ÖĞRETİM UYGULAMALARI - ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ ÖĞRETİM ETKİNLİKLERİ
FİZİK
9. SINIF

Daha sonra öğretmen açık hava basıncının ölçülmesinde ve atmosfer basıncının yükseklik-
le değişiminin anlaşılmasında önemli çalışmaları olan Evangelista Torricelli'nin kendi adıyla
anılan Toriçelli Deneyi'nden bahseder (IFSK).
Bu deney açık hava basıncını ölçmek için deniz seviyesinde gerçekleştirilmiştir. Bu deney-
de 0˚C sıcaklıkta ve 1 m yüksekliğinde cıva ile dolu olan, bir ucu kapalı bir cam boru kulla-
nılmıştır. Boruyu içine hava girmeyecek şekilde ters çevirmiş ve cıva dolu kaba daldırarak
açık hava basıncını ölçmüştür. Borunun içindeki cıva seviyesi bir miktar düştükten sonra
dengeye gelmiştir. Cam borudaki cıva yüksekliği 76 cm olarak ölçülmüştür. Böylece deniz
seviyesinde 0˚C sıcaklığında açık hava basıncı 76 cmHg olarak ölçülmüştür (SFGE).
Yani Toricelli açık hava basıncını sıvı basıncı yardımıyla ölçerek fizik bilim tarihine geçmiştir
(SFARŞ).
Aynı deney daha soğuk havalarda yapıldığında cam borudaki cıva seviyesinin arttığı, daha
yükseklerde yapıldığında ise azaldığı gözlemlenmiştir.
Öğrenciler yüksekliğin ve sıcaklığın açık hava basıncını nasıl etkilediğini kavradıktan sonra
öğretmen öğrencilerin günlük hayattan açık hava basıncının sebep olduğu olaylarla ilgili ör-
nekler vermelerini ister (SFKÖ, ÜFGHP, ÜFGAK). Eğer öğrenciler örnek verme konusunda
zorluk yaşarlarsa öğretmen birkaç örnek verdikten sonra öğrencilerin örnekler vermelerini
isteyebilir (ÜFD).
Öğretmen ve öğrenciler tarafından verilen örnekler tahtaya listelenir. Tahtaya listelenen
örnekler "tahmin et-gözle-açıkla" etkinliği için hazırlanmış olan formda "Günlük hayatta açık
hava basıncının neden olduğu olaylar" kısmının altına yazılır ya da bu forma öğretmen en
bilinen örneklerden bazılarını listeleyip öğrencilerden bu örnek olayların her birinin nasıl
gerçekleştiğini ve sebeplerini kısaca yazmalarını isteyebilir. Öğretmenin ve öğrencilerin ver-
diği örnekler ve açıklamalar aşağıdaki şekilde olabilir:
1. Pipetle meyve suyu içmek
Pipetin içindeki hava çekildiğinde kutunun içindeki basınç azalır. Açık hava basıncı kutuyu
sıkıştırarak sıvının yükselmesini sağlar.
2. Konserve kutusunun açılması
Konserve içindeki besinin bozulmaması için kutu içindeki hava boşaltılır. Bu yüzden kutu
içindeki basınç, açık hava basıncından küçüktür. Açık hava basıncı daha büyük olduğundan
kapağı içeri doğru iter ve "pof" sesi çıkar.
3. Vantuzlu askı
Vantuz bir yüzeye yapıştırıldığında içindeki hava çıkar. Açık hava basıncı vantuzu yüzeye
bastırır.
4. Cips paketinin şişmesi
Yüksek yerlere çıkıldıkça açık hava basıncı azalır. Cips paketinin içindeki hava basıncı
daha yüksek olduğundan paketin şişmesine neden olur çünkü iç basınç dış basınçtan daha
büyüktür.
5. Uçakta kulakların tıkanması
Uçak yükselirken açık hava basıncı azalırken inişe geçtiğinde ise açık hava basıncı artar.
Bu değişim kabin basıncını etkiler. İç kulak basınç değişimine uyum sağlamakta zorlanınca
kulakta tıkanma ve çınlama olur.
Etkinlik bittikten sonra öğrencilerden fizik bilim tarihinde açık hava basıncı ile ilgili yapılan
çalışmaları araştırıp bir sunu hazırlamaları istenebilir (SFAU, ÜFÜD).

ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ ÖĞRETİM ETKİNLİKLERİ 87