Page 35 - ZENGİNLESTİRME-ÖLÇME ARAÇLARI

ORTAÖĞRETİM KADEMESİNDE FARKLILAŞTIRILMIŞ ÖĞRETİM UYGULAMALARI
FARKLILAŞTIRMADA ZENGİNLEŞTİRME UYGULAMALARINA YÖNELİK ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ARAÇLARI

2.3. Bilişsel Derinliği Ölçen Araçlar
2.3.1. Kavram Haritaları
Kavram haritaları; bir konu alanındaki kavramlar arasındaki anlamlı ilişkileri (önermeleri) hiyerarşik bir yapıda gör-
selleştiren, öğrenme kanıtı üretmede güçlü bir tamamlayıcı ölçme aracıdır (Bahar vd., 2022; MEB, 2024a). Kavram
haritaları, Novak tarafından Ausubel’in Anlamlı Öğrenme Kuramı temel alınarak geliştirilmiş; özellikle öğrencinin bilgiyi
zihninde nasıl örgütlediğini ve kavramlar arası ilişki kurma becerisini ortaya çıkarmada yaygınlaşmıştır (Novak ve
Gowin, 1984; Novak ve Cañas, 2008).
Zenginleştirme uygulamalarında kavram haritalarının temel katkısı, öğrencinin yalnızca “ne bildiğini” değil bilgiyi de-
rinlik–karmaşıklık–transfer düzeyinde nasıl yapılandırdığını görünür kılmasıdır (Erdimez vd., 2017; Sak, 2012). Bu
yönüyle kavram haritaları, TYMM’nin etkinlik paradigmasına dayalı “öğrenme kanıtı” yaklaşımıyla uyumludur (MEB,
2024a; MEB, 2024b).

2.3.1.1. Kavram Haritasının Temel Bileşenleri
Nitelikli bir kavram haritası aşağıdaki unsurları içerir (Novak ve Cañas, 2008):
• Kavramlar: Bilgi birimlerini temsil eden sözcük/ifadeler (genellikle kutu/çember içinde).

• Bağlantı Çizgileri ve Oklar: Kavramlar arasındaki ilişkinin yönünü gösterir.
• Bağlayıcı Kelimeler: İlişkinin niteliğini açıklar (örn. “neden olur”, “parçasıdır”, “içerir”).
• Önermeler: İki kavram + bağlayıcı kelime ile oluşan anlamlı yargı.
• Hiyerarşi: En genel kavram üstte, daha özel kavramlar altta.

• Çapraz Bağlantılar: Haritanın farklı bölümleri arasında kurulan sentez ilişkileri (üst düzey düşünme göstergesi).

2.3.1.2. Zenginleştirme Bağlamında Kullanım Alanları
Kavram haritaları farklılaştırılmış zenginleştirmede dört kritik işlev görür:
1. Ön Değerlendirme (Hazırbulunuşluk): Öğrencinin ön bilgi ağını ve ilişki kurma düzeyini hızlıca görmeye
yarar (MEB, 2024a).
2. Kavram Yanılgılarını Tanılama: Hatalı bağlayıcı kelimeler ve yanlış ilişkiler öğretim tasarımına doğrudan
kanıt sağlar (Bahar vd., 2022).
3. Derinlik ve Karmaşıklık: Üst düzey öğrencilerde “tavan etkisini” azaltır, çapraz bağlantılar ve çoklu ilişki kur-
ma ile farklılaşma sağlar (Erdimez vd., 2017; Sak, 2012).

4. Biçimlendirici Geri Bildirim: Öğretmen, haritadaki “eksik düğümler” veya “zayıf ilişkiler” üzerinden hedefli geri
bildirim verip zenginleştirme düzeyini ayarlar (Brookhart, 2013; MEB, 2024a).

2.3.1.3. Hazırlama ve Uygulama Adımları
Aşağıdaki süreç, sınıf içinde hızlı uygulanabilecek standart bir yol haritasıdır:
Adım 1 - Amaç ve Kapsamı Belirleyin
Haritanın amacı netleştirilir: ön değerlendirme mi, süreç izlemi mi, ünite sonu kanıt mı? (MEB, 2024a). Konu
kapsamı daraltılır (tek kazanım/tema önerilir).
Adım 2 - Kavram Havuzu Oluşturun
Öğrencilerle birlikte (veya öğretmen tarafından) 10–20 arası anahtar kavram listelenir. Aşırı kavram sayısı
haritayı “karmaşa”ya dönüştürür (Novak ve Cañas, 2008).
Adım 3 - Hiyerarşiyi Kurdurun
Kavramlar en genelden en özele sıralatılır. Bu aşama, kavramsal örgütleme gücünün ilk kanıtıdır (Novak ve
Gowin, 1984).

37